Akülü Sandalye İçin Akü Seçimi ve Genel Bilgiler

[Can S. 152]

 

Akülü Sandalye İçin Akü Seçimi ve Genel Bilgiler

Akülü sandalyenin menzili, ağırlığı ve yokuş performansı büyük ölçüde kullanılan aküye bağlıdır. Yanlış akü veya uyumsuz şarj cihazı ise akünün kısa sürede bozulmasına, sandalyenin aniden durmasına, kabloların ısınmasına ve ciddi güvenlik sorunlarına neden olabilir.

Bu nedenle akü seçerken yalnızca “24 volt” ve “kaç amper” olduğuna bakmak yeterli değildir. Akünün yapısı, BMS kartı, verebildiği akım, şarj cihazı, bağlantılar, sigorta ve işçilik birlikte değerlendirilmelidir.

Akülü sandalyelerde kullanılan akü çeşitleri

Jel ve AGM aküler

Jel ve AGM aküler, kapalı tip kurşun-asit akülerdir. Halk arasında çoğu zaman genel olarak “kuru akü” olarak adlandırılırlar.

Avantajları:

• Pek çok eski akülü sandalyeyle kolaylıkla kullanılabilir.
• Satın alma maliyetleri genellikle daha düşüktür.
• Uygun şarj cihazı ve yedek parça bulmak daha kolaydır.
• Bağlantı sistemleri uzun zamandır bilinmektedir.

Dezavantajları:

• Oldukça ağırdırlar.
• Tamamen boşalmaktan çok etkilenirler.
• Kapasitelerinin tamamını düzenli kullanmak ömürlerini kısaltır.
• Bekletilirken boş kalırlarsa sülfatlaşarak erken bozulabilirler.
• Zamanla yük altında voltajları daha fazla düşmeye başlar.

Jel ve AGM aküler hâlâ kullanılabilir. Ancak aküsü yenilenecek, garantisi bitmiş eski bir sandalyede ağırlığı azaltmak ve daha uzun çevrim ömrü elde etmek amacıyla LiFePO4 seçeneği de değerlendirilebilir.

LiFePO4 aküler

LiFePO4, yani lityum demir fosfat aküler, diğer bazı lityum türlerine göre daha kararlı ve uzun ömürlü bir yapıya sahiptir.

Başlıca avantajları:

• Jel ve AGM akülerden çok daha hafiftir.
• Kullanılabilir kapasitesi daha yüksektir.
• Yük altında voltajını daha uzun süre korur.
• Doğru kullanıldığında yüksek çevrim ömrüne ulaşabilir.
• Kısmi dolulukta beklemekten kurşun-asit aküler kadar etkilenmez.
• Sandalyenin toplam ağırlığını önemli ölçüde azaltabilir.

Dezavantajları:

• İlk alım maliyeti daha yüksektir.
• BMS, hücre ve bağlantı kalitesi büyük önem taşır.
• Uygun olmayan şarj cihazıyla kullanılmamalıdır.
• Eski sandalyenin göstergesi doluluk oranını doğru göstermeyebilir.
• Kalitesiz üretim ve kötü işçilik ciddi güvenlik riski oluşturabilir.

24 volt akü sistemi nasıl olmalıdır?

Akülü sandalyelerin büyük bölümü 24 voltluk sistemle çalışır. Jel veya AGM kullanılan sandalyelerde bu değer çoğunlukla iki adet 12 volt akünün seri bağlanmasıyla elde edilir.

LiFePO4 dönüşümünde ise özellikle sonradan hazırlanmış iki ayrı 12 voltluk paketi birleştirmek yerine, baştan 24 volt sistem için hazırlanmış tek parça bir akü paketi tercih edilmelidir.

Piyasada “24 volt LiFePO4” olarak satılan paketlerin nominal değeri genellikle 25,6 volttur. Paket içerisindeki hücreler tek bir BMS tarafından birlikte takip edilir. Böylece hücrelerin şarjı, deşarjı ve dengelenmesi tek sistem üzerinden yönetilir.

İki farklı özel üretim 12 volt lityum paketin seri bağlanması şu sorunlara yol açabilir:

• İki BMS’nin farklı zamanlarda korumaya geçmesi,
• Aküler arasında doluluk farkı oluşması,
• Bir akünün diğerinden önce kapanması,
• Şarj dengesizliği,
• Yokuşta veya kalkış sırasında sandalyenin aniden durması.

Bu nedenle eski bir sandalyeyi lityuma çevirirken tek çıkışlı, tek BMS tarafından yönetilen, 24 volt sınıfında hazırlanmış paket daha sağlıklı bir seçimdir.

Amper kapasitesi nasıl seçilir?

Akünün amper-saat değeri, depolayabildiği enerji miktarıyla ve yaklaşık menzille ilgilidir. Ancak gereğinden büyük akü her kullanıcı için gerekli değildir.

Burada önemli bir hesaplama ayrıntısı vardır:

• İki adet 12 V 40 Ah akü seri bağlandığında sistem 24 V 40 Ah olur.
• İki adet 12 V 60 Ah akü seri bağlandığında sistem 24 V 60 Ah olur.

Seri bağlantıda voltajlar toplanır, amper-saat değeri toplanmaz. Bu nedenle iki adet 60 Ah akü bulunan sistem teknik olarak 120 Ah değil, 24 V 60 Ah’tir.

Yaklaşık enerji hesabı volt × amper-saat şeklinde yapılabilir:

• 24 V × 40 Ah = yaklaşık 960 Wh
• 24 V × 60 Ah = yaklaşık 1.440 Wh
• 24 V × 80 Ah = yaklaşık 1.920 Wh

Akü kapasitesi büyüdükçe genellikle:

• Menzil artar.
• Akünün fiyatı yükselir.
• Akünün ölçüsü ve ağırlığı artabilir.
• Tam şarj süresi uzar.

Günlük kullanım mesafesi kısa olan bir kişinin gereğinden büyük ve pahalı bir paket alması şart değildir. Fakat kapasite yalnızca kilometreye bakılarak da seçilmemelidir. Kullanıcının ağırlığı, sandalyenin ağırlığı, yokuşlar, zemin, motor gücü, hava sıcaklığı ve güvenlik payı hesaba katılmalıdır.

Kataloglarda yazan menzil değerleri düz yol, uygun sıcaklık ve yeni akü gibi ideal şartlarda ölçülür. Gerçek kullanımda menzil daha düşük olabilir.

BMS kartı neden önemlidir?

BMS, LiFePO4 akünün güvenlik ve yönetim sistemidir. Akü satın alırken yalnızca “BMS’li” olması yeterli değildir; BMS’nin kalitesi ve teknik değerleri de önemlidir.

Kaliteli bir BMS şu korumaları sağlamalıdır:

• Aşırı şarj koruması,
• Aşırı boşalma koruması,
• Kısa devre koruması,
• Aşırı akım koruması,
• Yüksek sıcaklık koruması,
• Düşük sıcaklıkta şarj koruması,
• Hücre dengeleme.

BMS’nin sürekli verebildiği akım ve kısa süreli tepe akımı da sandalyeye uygun olmalıdır. Akülü sandalye motorları ilk hareket sırasında, yokuş çıkarken veya engel aşarken normalden çok daha yüksek akım çekebilir.

BMS yetersiz kalırsa akü dolu olsa bile:

• Sandalye yokuşta kapanabilir.
• Hızlanırken elektrik kesilebilir.
• BMS korumaya geçebilir.
• Sandalye ancak şarj cihazına bağlandıktan sonra yeniden çalışabilir.

Bu nedenle kapasitesi yüksek fakat BMS’si zayıf bir akü, kapasitesi daha düşük ancak güçlü BMS’ye sahip bir aküden daha kötü sonuç verebilir.

Merdiven altı lityum akülerden kaçınılmalı

LiFePO4 akü alırken fatura ve yazılı garanti mutlaka aranmalıdır. Kaynağı belli olmayan hücrelerle evde veya küçük atölyelerde kontrolsüz şekilde hazırlanmış paketler tercih edilmemelidir.

Akünün üzerinde en azından şu bilgiler bulunmalıdır:

• Üretici veya satıcı bilgisi,
• Akü kimyası: LiFePO4,
• Nominal voltaj,
• Amper-saat ve watt-saat kapasitesi,
• Maksimum şarj akımı,
• BMS sürekli ve tepe akımı,
• Üretim veya seri numarası,
• Garanti bilgisi.

Hücrelerin birbirine bağlanması, kablo kesiti, soketler, yalıtım, kutu yapısı ve sigorta seçimi profesyonel şekilde yapılmalıdır. Kötü bağlantı yüksek direnç oluşturur; yüksek direnç de ısınmaya neden olur.

Kalitesiz hücre, yetersiz BMS, ince kablo, yanlış sigorta veya hatalı şarj cihazı bir araya geldiğinde kısa devre, aşırı ısınma, yangın ve patlama riski oluşabilir. LiFePO4 diğer bazı lityum kimyalarına göre daha güvenli olsa da hatalı üretim ve kullanım karşısında tamamen risksiz değildir.

Uygun şarj cihazı nasıl seçilir?

Akünün ömrü ve güvenliği açısından şarj cihazı en az akünün kendisi kadar önemlidir.

Jel ve AGM için şarj cihazı

Jel veya AGM akülerde bu akü türüne uygun otomatik şarj cihazı kullanılmalıdır. Otomobil aküsü için üretilmiş şarj cihazları akülü sandalyelerde kullanılmamalıdır.

Uygun cihaz:

• Akü dolduğunda şarj akımını otomatik olarak azaltmalı,
• Doğru voltajda çalışmalı,
• Akü kapasitesine uygun akım vermeli,
• Soket bağlantısı ve kutup yönü sandalyeye uygun olmalıdır.

LiFePO4 için şarj cihazı

LiFePO4 aküyle birlikte, o pakete uygun şarj cihazı alınmalıdır. Eski jel/AGM şarj cihazı, değerleri kontrol edilmeden lityum aküye bağlanmamalıdır.

24 volt sınıfındaki LiFePO4 paketlerin tam şarj voltajı çoğunlukla 29,2 volt civarındadır. Ancak kesin değer akünün etiketinde veya teknik belgesinde yazmalıdır. Şarj cihazının çıkış voltajı bu değerle uyumlu olmalıdır.

Şarj cihazının amper değeri de önemlidir. Yüksek amperli cihaz daha hızlı şarj eder fakat:

• Akünün izin verdiği maksimum şarj akımını,
• BMS sınırını,
• Sandalyenin şarj soketini,
• Kablo ve sigorta kapasitesini

aşmamalıdır.

Örneğin 40 Ah bir akü için 4–8 amper aralığında bir şarj cihazı düşünülebilir; ancak kesin seçim akünün teknik değerleri ve kullanılan şarj bağlantısının kapasitesi dikkate alınarak yapılmalıdır.

Soket aynı görünse bile artı ve eksi kutup sıralaması farklı olabilir. Şarj cihazı bağlanmadan önce kutup yönü mutlaka ölçülmelidir.

Jel ve AGM aküler nasıl şarj edilmeli?

Jel ve AGM aküler kullanım sonrasında şarj edilmelidir. Akünün tamamen boşalmasını beklemek doğru değildir. Derin deşarj akünün ömrünü kısaltır.

Temel kullanım kuralları:

• Günlük kullanımdan sonra tam şarj edin.
• Aküyü boş durumda günlerce bekletmeyin.
• Şarj tamamlanmadan sürekli fişi çekmeyin.
• Aküyü tamamen bitirerek kullanmayın.
• Uzun süre kullanılmıyorsa doluluk seviyesini düzenli kontrol edin.
• Sandalye beklerken elektrik tüketiyorsa haftalık bakım şarjı yapın.
• Bağlantısı kesilmiş ve tam dolu aküleri de en geç ayda bir kontrol edin.
• Aküyü aşırı sıcak veya soğuk ortamda bırakmayın.

Akıllı priz, şarjı hatırlatmak veya belirli günlerde çalıştırmak için kullanılabilir. Ancak uygun otomatik şarj cihazının yerini tutmaz. Süre çok kısa ayarlanırsa akü tam dolmadan şarj kesilebilir.

Jel ve AGM akülerin tamamen boşaltılması gerekmez. Bu akülerde eski tip cihazlarda bilinen “hafıza etkisi” bulunmaz. Üreticiler de günlük kullanım sonrasında şarjı ve tam boşaltmadan kaçınmayı tavsiye etmektedir. MK Battery bakım ve şarj rehberi

LiFePO4 aküler nasıl şarj edilmeli?

LiFePO4 akülerin her kısa kullanımdan sonra mutlaka şarj edilmesi gerekmez. Kısmi dolulukta kullanılabilirler. Ancak BMS kapatana kadar tamamen boşaltmak alışkanlık hâline getirilmemelidir.

Akü ömrünü korumak için:

• Mümkünse yüzde 20–30’un altına sık sık düşürmeyin.
• Sürekli BMS’nin düşük voltaj korumasına girmesini beklemeyin.
• Günlük ihtiyacınız yoksa uzun süre yüzde 100 dolu ve sıcak ortamda bırakmayın.
• Uygunsa yüzde 90 civarında şarj günlük kullanım için yeterli olabilir.
• Hücrelerin dengelenebilmesi için belirli aralıklarla tam şarj gerekebilir.
• Uzun süre kullanılmayacaksa yaklaşık yüzde 40–60 dolulukta saklayın.
• Saklama sırasında aküyü düzenli olarak kontrol edin.
• BMS’de düşük sıcaklık koruması yoksa donma noktasının altında şarj etmeyin.

LiFePO4 akü tamamen boşalmasa bile şarj edilebilir. Kısmi şarj bu akülere zarar vermez. Uzun süreli saklamada yaklaşık yüzde 50 doluluk birçok LiFePO4 üreticisinin tavsiyesidir. LiFePO4 şarj ve saklama bilgileri

Akü göstergesi neden farklı davranabilir?

Eski sandalyelerin göstergeleri genellikle jel veya AGM akünün voltaj eğrisine göre çalışır. LiFePO4 akünün voltajı ise kullanım sırasında daha uzun süre sabit kalır.

Bu nedenle dönüşümden sonra gösterge:

• Uzun süre tam dolu gösterebilir,
• Daha sonra hızlı şekilde düşebilir,
• Gerçek kalan kapasiteyi doğru göstermeyebilir.

Bu durum her zaman akünün bozuk olduğu anlamına gelmez. Doluluk seviyesini daha doğru takip edebilmek için Bluetooth özellikli BMS veya LiFePO4 uyumlu kapasite göstergesi faydalı olabilir.

Akü alırken kontrol listesi

Satın almadan önce şu özellikler kontrol edilmelidir:

1. Akü 24 voltluk sandalye sistemine uygun mu?
2. LiFePO4 ise tek parça 24 volt sınıfında bir paket mi?
3. Gerçek kapasitesi kaç Ah ve kaç Wh?
4. BMS’nin sürekli ve tepe akımı kaç amper?
5. Hücrelerin markası ve sınıfı belli mi?
6. Uygun LiFePO4 şarj cihazı veriliyor mu?
7. Şarj voltajı akünün değerleriyle uyumlu mu?
8. Akünün ölçüsü sandalye içindeki bölüme uygun mu?
9. Kablo kesiti ve soketler yeterli mi?
10. Ana sigorta bulunuyor mu?
11. Akü sağlam ve yalıtılmış bir kutu içinde mi?
12. Faturası ve yazılı garantisi var mı?
13. Arıza durumunda gerçek bir servis veya muhatap bulunuyor mu?

Sonuç

Eski bir akülü sandalyeyi LiFePO4 aküye çevirmek; ağırlığın azalması, kullanılabilir kapasitenin artması ve daha uzun akü ömrü gibi önemli avantajlar sağlayabilir. Ancak bunun için yalnızca hücre satın almak yeterli değildir.

Güvenli bir sistemde akü hücreleri, BMS, şarj cihazı, kablolar, soketler, sigorta ve bağlantı işçiliği birlikte kaliteli olmalıdır. Eski sandalyelerde özellikle tek parça 24 volt sınıfında, hazır, teknik özellikleri belirtilmiş, faturalı ve garantili LiFePO4 paketler tercih edilmelidir.

Kullanılmayacak kadar yüksek amper yaptırmak maliyeti artırır. En doğru kapasite; günlük mesafeyi, yokuşları, kullanıcı ve sandalye ağırlığını karşılayan, ayrıca beklenmeyen durumlar için yeterli güvenlik payı bırakan kapasitedir.

[Can S. 152]

 

Uçak yolculuğunda hangi aküler sorun çıkarabilir?

Akülü sandalye kullanıcıları akü seçerken uçak yolculuğunu da hesaba katmalıdır. Havayolu şirketlerinin uygulamaları birbirinden farklı olabildiğinden, bilet alınırken sandalye ve akü bilgileri önceden bildirilmelidir.

Jel ve AGM aküler

Uçak yolculuğunda genellikle en az sorun çıkaran aküler sızdırmaz jel ve AGM akülerdir. Bunlar havacılık kurallarında “dökülmeyen akü” olarak değerlendirilir.

Akünün:

• Sandalyeye sağlam şekilde sabitlenmesi,
• Kutup başlarının kısa devreye karşı korunması,
• Sandalyenin yanlışlıkla çalışmasının engellenmesi,
• Akü tipinin etikette açıkça yazması

gerekir.

Pegasus, sıvı aküleri taşımadığını; kuru ve jel akülü sandalyeleri ise akü kutupları korunup sandalye sabitlendiğinde uçak altında taşıdığını belirtiyor. Pegasus kuralları

LiFePO4 aküler

LiFePO4 aküler de havacılık kurallarında lityum iyon akü sınıfına girer. Bu akülerin UN 38.3 taşıma testlerini geçmiş olması gerekir. Faturasız ve belgesiz özel üretim aküler uçuş sırasında kabul edilmeyebilir.

Akünün üzerinde şu bilgiler bulunmalıdır:

• LiFePO4 ibaresi,
• Nominal voltaj,
• Amper-saat değeri,
• Watt-saat değeri,
• Üretici veya satıcı bilgisi,
• Model ve seri numarası.

Ayrıca UN 38.3 test raporu veya test özeti satıcıdan alınmalıdır. Yalnızca hücrelerin belgeli olması yeterli görülmeyebilir; taşınacak olan tamamlanmış akü paketinin belgelerinin bulunması daha güvenlidir.

Akü çıkarılabiliyorsa 300 Wh sınırı önemlidir

Güncel IATA kurallarına göre sandalyeden çıkarılan lityum akülerin toplam kapasitesi 300 Wh’ı geçmemelidir. Çıkarılan akü kabinde, darbe ve kısa devreye karşı korunmuş şekilde taşınır; uçak altına verilmez.

Watt-saat hesabı şöyledir:

Wh = nominal volt × amper-saat

Örnekler:

• 25,6 V × 10 Ah = 256 Wh
• 25,6 V × 12 Ah = 307,2 Wh
• 25,6 V × 40 Ah = 1.024 Wh
• 25,6 V × 60 Ah = 1.536 Wh
• 25,6 V × 80 Ah = 2.048 Wh

Buna göre 24 volt sınıfındaki 40, 60 veya 80 Ah LiFePO4 aküler 300 Wh sınırını fazlasıyla aşar. Havayolu akünün sandalyeden çıkarılmasını isterse bu büyüklükteki bir paket kabine alınamaz ve sandalye uçuşa kabul edilmeyebilir.

Akü sandalyede sabit kalırsa

Lityum akü, sandalyenin yapısı içinde hasara karşı korunmuş ve sağlam şekilde sabitlenmişse sandalyede bırakılmasına onay verilebilir.

Türk Hava Yollarının yayımladığı kurala göre, lityum akü sandalyede takılı kaldığında belirli bir Wh üst sınırı bulunmuyor. Ancak taşıma yine havayolunun onayına ve güvenlik şartlarına bağlıdır. Türk Hava Yolları taşıma kısıtlamaları

2026 IATA rehberine göre sandalyede takılı lityum akülerin toplamı 300 Wh’ı geçerse havayolu ek güvenlik önlemleri değerlendirmelidir. Havayolu yangına dayanıklı örtü veya taşıma bölmesi kullanabilir, akünün yüzde 25 veya daha düşük dolulukta teslim edilmesini isteyebilir ya da kendi risk değerlendirmesine göre akünün çıkarılmasını şart koşabilir. IATA 2026 akülü sandalye rehberi

Bu nedenle “sandalyede takılı lityum aküde hiçbir sınır yoktur” demek tam olarak doğru olmaz. Sabit aküler için doğrudan bir yasak bulunmayabilir; fakat 300 Wh üzerindeki paketlerde son karar havayolu şirketine aittir.

Uçak yolculuğu düşünülüyorsa hangi akü seçilmeli?

En az belge ve kapasite sorunu çıkaran seçenek genellikle:

1. Sızdırmaz jel veya AGM akü, ya da
2. UN 38.3 belgeli, üzerinde Wh değeri yazan ve sandalyeye güvenli biçimde sabitlenmiş hazır LiFePO4 akü paketidir.

Sık uçak yolculuğu yapan ve çıkarılabilir lityum akü isteyen kullanıcılar için 300 Wh’ın altında kalan hazır bir paket daha kolay olabilir. Örneğin 25,6 V 10 Ah paket yaklaşık 256 Wh’tır. Ancak bu kapasitenin sandalyenin motorlarına ve ihtiyaç duyulan menzile yetmesi gerekir.

40–80 Ah gibi büyük LiFePO4 paketler günlük kullanım ve menzil açısından avantajlıdır; fakat uçak yolculuğunda mutlaka önceden yazılı onay alınmalıdır.

Uçuştan önce hazırlanması gereken bilgiler

Havayoluna şu bilgiler verilmelidir:

• Sandalyenin marka ve modeli,
• Toplam ağırlığı ve ölçüleri,
• Akünün türü,
• Akünün çıkarılıp çıkarılamadığı,
• Volt, Ah ve Wh değeri,
• Aküyü devreden çıkarma yöntemi,
• LiFePO4 ise UN 38.3 belgesi,
• Akünün ve sandalyenin fotoğrafları.

Aktarmalı uçuşlarda her uçuşu gerçekleştiren havayolundan ayrı onay almak gerekir. Ayrıca akü kabul edilse bile sandalyenin ağırlığı veya yüksekliği uçağın kargo kapısına uygun değilse taşıma reddedilebilir.

Kısaca: Uçuş kolaylığı bakımından jel/AGM daha sorunsuzdur. LiFePO4 tercih edilecekse merdiven altı üretimden kesinlikle kaçınılmalı; hazır, etiketli, faturalı, garantili ve UN 38.3 belgeli akü alınmalıdır. Özellikle 300 Wh üzerindeki lityum paketler için bilet alınmadan önce havayolundan yazılı onay istenmelidir.