Omurilik Felci Rutin Sağlık Kontrolleri

[Can S. 152]

Omurilik felci kontrol listesi 

Omurilik felcinde kontrolün mantığı her yıl omurilik MR’ı çekmekten çok, sessiz ilerleyebilen böbrek–mesane hasarını, bası yaralarını, kemik erimesini, eklem sorunlarını, bağırsak ve dolaşım problemlerini erken yakalamaktır. Temel yaklaşım, yılda en az bir kapsamlı kontrol ve sorun çıkmasına göre ara kontrollerdir. 

1. Ana kontrol: Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Yılda bir kez, mümkünse omurilik yaralanması konusunda deneyimli bir FTR hekimi tarafından şu konuların tamamı değerlendirilmelidir:

Kol–bacak kas gücü ve duyu değişikliği

Spastisite, istemsiz kasılma ve eklem sertliği

Yeni başlayan ağrı, yanma veya nöropatik ağrı

Kalça, diz, ayak bileği hareket açıklığı ve kontraktür

Omuz, dirsek ve el bileğinde aşırı kullanıma bağlı yıpranma

Oturma dengesi, omurga eğriliği ve duruş bozukluğu

Transfer yapma biçimi, tekerlekli sandalye ve minder uygunluğu

Cilt, bağırsak, mesane, cinsel sağlık ve ruhsal durum

Yeni güç kaybı, duyu değişikliği veya açıklanamayan spastisite artışı ayrıca araştırılmalıdır. 

2. Böbrek ve mesane: En önemli takiplerden biri

Sen aralıklı kateter kullandığın için bu bölüm özellikle önemli.

Üroloji kontrolü: yılda en az bir kez

Genellikle kontrol kapsamında:

Kreatinin ve eGFR ile böbrek fonksiyonu

Üre ve elektrolitler

Böbrek ve mesane ultrasonu

Kaçak, kateter zorluğu, idrar miktarı ve enfeksiyon öyküsü

Mesane basıncının güvenli olup olmadığının değerlendirilmesi bulunur.

Nörojen mesanede orta riskli kişilerde böbrek fonksiyonu yılda bir, böbrek–mesane ultrasonu 1–2 yılda bir; yüksek riskli kişilerde ise ultrason genellikle her yıl önerilir. Yüksek mesane basıncı, düşük mesane esnekliği, reflü, taş, hidronefroz veya böbrek fonksiyon bozukluğu yüksek risk göstergeleridir. 

Ürodinami ne zaman?

Herkese her yıl yapılması gerekmez. Şu durumlarda yapılmalı veya tekrarlanmalıdır:

Daha önce hiç yapılmadıysa veya risk sınıfı bilinmiyorsa

İdrar kaçırma belirgin arttıysa

Tekrarlayan ateşli idrar yolu enfeksiyonu varsa

Kateter yapmak zorlaştıysa

Böbrek ultrasonunda değişiklik görüldüyse

Otonom disrefleksi atakları mesane doluluğuyla ilişkiliyse

Mesane ilacı veya botoks tedavisi değiştirildiyse

Şikâyet yokken sırf kontrol amacıyla sürekli idrar tahlili/kültürü yaptırmak ve bakteri çıktı diye antibiyotik kullanmak önerilmez; nörojen mesanede belirtisiz bakteri sık görülür. Belirti olduğunda kültür alınmalıdır. 

Sistoskopi de rutin yıllık kontrol değildir. Kanlı idrar, açıklanamayan iltihap, taş, üretra yaralanması/darlığı şüphesi veya özel risk durumlarında yapılır. 

3. Kemik erimesi ve kırık riski

Omurilik felcinde özellikle diz çevresi kemikleri sessiz şekilde zayıflayabilir.

Daha önce hiç yapılmadıysa bir DEXA kemik yoğunluğu ölçümü planlanmalı.

Standart bel ve kalça ölçümüne ek olarak mümkünse total kalça, distal femur ve proksimal tibia, yani dizin üstü ve altı değerlendirilmelidir.

Kemik yoğunluğu düşükse veya tedavi başlanmışsa çoğunlukla 1–2 yılda bir tekrar edilir; normal ve stabil sonuçlarda süre kişiye göre uzatılabilir.

D vitamini, kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz ve gerektiğinde parathormon değerlendirilebilir. 

Hissin az olduğu bacaklarda küçük bir çarpma sonrasında oluşan şişlik, ısı artışı, şekil bozukluğu veya açıklanamayan spastisite artışı kırık belirtisi olabilir; “ağrımıyor” diye beklenmemelidir.

4. Cilt, oturma sistemi ve bası yarası

Evde her gün ayna veya bir yakının yardımıyla şu bölgeler kontrol edilmeli:

Kuyruk sokumu

Oturma kemikleri

Kalçaların yan tarafları

Topuklar, ayak bilekleri ve ayak parmakları

Dizler

Kateter, çorap, kemer ve sandalye parçalarının temas ettiği yerler

Yılda bir kez minder, sandalye ölçüleri, sırtlık, ayaklık ve oturma pozisyonu gözden geçirilmeli. Kilo değişikliği, duruş bozukluğu, yeni ağrı veya tekrarlayan yara varsa yıllık kontrol beklenmemelidir. 

Kızarıklığın baskı kaldırıldıktan sonra geçmemesi, morarma, su toplaması veya cilt açılması halinde o bölgeye yük vermeyi bırakıp yara birimine/FTR’ye başvurmak gerekir.

5. Bağırsak sistemi

Yılda bir kez bağırsak programı ayrıntılı şekilde değerlendirilmelidir:

Tuvalete çıkma sıklığı

Dışkının sertliği

İşlemin ne kadar sürdüğü

Fitil, lavman veya müshil ihtiyacı

Kabızlık, kaçırma, hemoroid

Kan veya sümüksü akıntı

Karında şişkinlik ve ağrı

Programın giderek uzaması veya ilaç ihtiyacının artması “normal yaşlanma” diye geçiştirilmemelidir. 

6. Kalp, dolaşım ve metabolik kontroller

Yılda bir kez:

Tansiyon hem yatarken hem otururken

Nabız

Kilo veya bel çevresi takibi

Açlık şekeri/HbA1c

Kolesterol ve trigliserit

Böbrek fonksiyonları

değerlendirilmesi iyi olur. Omurilik yaralanmasında otururken tansiyon düşük görünebildiği için yatarken ölçüm de önemlidir. 

Bacaklarda tek taraflı ani şişme, kızarıklık veya ısı artışı varsa damar ultrasonu gerekebilir; bu test rutin olarak değil, şüphe halinde yapılır.

7. Solunum ve uyku

Özellikle boyun ve üst sırt seviyesindeki yaralanmalarda yılda bir kez şu konular sorgulanmalıdır:

Nefes darlığı

Balgam çıkaramama veya öksürüğün zayıflaması

Sık akciğer enfeksiyonu

Horlama

Uykuda nefes durması

Sabah baş ağrısı

Gündüz aşırı uyku hali

Belirti varsa solunum fonksiyon testi ve uyku testi yapılabilir. 

Omurilik MR’ı hangi aralıkla?

Stabil durumdaki bir kişiye rutin olarak her yıl MR çekilmesi gerekmez. Şu durumlarda omurilik ve omurga MR’ı düşünülür:

Yeni güç veya duyu kaybı

Eskisinden farklı ve ilerleyen ağrı

Açıklanamayan spastisite artışı

El becerilerinde veya oturma dengesinde bozulma

Yeni idrar–bağırsak değişikliğiyle birlikte nörolojik kötüleşme

Yaralanma sonrası gelişebilen sirenks/siringomiyeli şüphesi

Bu tür değişiklikler yaralanmadan yıllar sonra da ortaya çıkabilir. 

Acil değerlendirme gerektiren durumlar

Yaralanma seviyesi T6 ve üzerindeyse, boyun seviyesi dâhil, normal tansiyondan 20 mmHg veya daha fazla ani yükselme; zonklayıcı baş ağrısı, yüz-boyunda kızarma, terleme, tüylerin diken diken olması veya burun tıkanıklığı otonom disrefleksi olabilir ve acildir. En sık nedenler dolu mesane, tıkalı kateter, bağırsak doluluğu ve ciltte basıdır. 

Ayrıca şu durumlarda gecikmeden değerlendirme gerekir:

Ateş, titreme, idrar azalması veya kanlı idrar

Yeni güç/duyu kaybı

Derin ya da kötü kokulu bası yarası

Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı

Tek bacakta ani şişme

Şiddetli karın şişliği, kusma, gaz ve dışkı çıkaramama

En pratik yıllık paket

Bir gün veya birkaç yakın randevuda şu paket oldukça kapsamlı olur:

FTR muayenesi + üroloji kontrolü + böbrek/mesane USG + kreatinin/eGFR + kan şekeri/HbA1c + lipid profili + yatarken/otururken tansiyon + cilt ve sandalye değerlendirmesi + bağırsak programı kontrolü.